نقش حیاتی نور در گلخانههای گل رز: از نور طبیعی تا نور مصنوعی
در کشت گل رز گلخانهای، به ویژه در سیستمهای بدون خاک مانند هیدروپونیک که، نور مهمترین عوامل محیطی برای رشد و تولید است. به تجربه می توان اعلام کرد اگر عملکرد یک سال محصول گل رز و یا هر محصول گلخانه ای دیگر را 100 در نظر بگیریم 90 درصد از آن وابسته به نور مناسب و مطلوب در طول فصل رشد است. نور نه تنها بر رشد رویشی تأثیر میگذارد، بلکه یک عامل کلیدی در تعیین کیفیت و کمیت گلهای تولیدی است. استفاده بهینه از نور منجر به افزایش عملکرد گل رز میشود.
نور طبیعی در گلخانه:
تقریباً تمام نور طبیعی بر روی زمین از خورشید میآید. خورشید به عنوان یک “تابشگر سیاه” عمل میکند، به این معنی که گرمای زیاد آن مسئول انتشار نور است، مانند تابش شمع. طیف چنین تابشگرهایی پیوسته است و شامل انواع رنگهای نور و مقدار زیادی تابش حرارتی است که نور گرم نامیده میشود. هنگامی که نور خورشید به زمین میرسد، کمی پیوستگی کمتری دارد زیرا اوزون، دیاکسید کربن و به ویژه آب در اتمسفر بخشهای بزرگی از طیف را فیلتر میکنند.
انواع گلخانهها نیز بر میزان نور طبیعی که به گیاهان میرسد تأثیرگذارند. گلخانههای ونلو (Venlo-type glasshouses) در اصل با در نظر گرفتن انتقال خوب نور طراحی شدهاند. این سبک گلخانه ها بیشتر مناسب شرایط اقلیمی با نور ضعیف است. شبیه اقلیم استان های شمالی در ایران. شیب سقف گلخانه بر انتقال نور تأثیر میگذارد. گلخانههای عریض (Wide-span glasshouses) نیز برای بهبود انتقال نور طراحی شدهاند و فضای بیشتری برای حجم هوا و کنترل آب و هوای بهتر فراهم میکنند.
میزان نور مناسب برای کشت گلخانه رز حدود 30 هزار لوکس نوری است. در حالی که در بیشتر نقاط کشور نور خورشید 120 هزار لوکس در تابستان است. پس باید از پرده های انرژی یا شید استفاده کرد. در اکثر گلخانه های کشور با شروع فصل گرم روز بلند از ترکیب مل و چسب چوب با آب و پاشش بر روی پلاستیک از میزان نور ورودی به داخل گلخانه کم می کنند. و با شروع فصل سرد در اواسط پاییز مل پاشی باید با جارو از روی پلاستیک شسته شود. این روش یکی از ایرادات مهمی که دارد شسته شدن مواد در اثر بارندگی در طول بهار و تابستان است. گاها برخی از گلخانه داران در طول یک فصل گرم دو یا سه مرتبه این کار را تکرار می کنند.
شدت نور مناسب باعث طول میانگره کوتاه تر و کیفیت شاخه گلدهنده بهتر و عمر پس از برداشت بیشتر می شود. در مقابل شدت نور زیاد بیش از 40 هزار لوکس باعث گرمای بیش از حد گلخانه، کاهش رطوبت نسبی هوا، افزایش سوختگی گلبرگ، شیوع بیماری کنه و … می شود. در مقابل کمبود نور باعث بلندی میانگره کاهش عمر پس از برداشت کوچکی سر گل و کاهش عملکرد خواهد شد.
تجربه گلخانه داری: هر گلخانه دار حرفه ای باید یک دستگاه لوکس متر در گلخانه داشته باشد.
نور مصنوعی (نوردهی تکمیلی یا Assimilation Lighting):
در دورههای کمنور، به ویژه در پاییز و زمستان، نور طبیعی ناکافی است و استفاده از نور مصنوعی یا نوردهی تکمیلی اهمیت پیدا میکند. نوردهی تکمیلی به منظور افزایش تولید و کیفیت گل رز استفاده میشود.
انواع نور مصنوعی: نورهای “سرد” مانند لامپهای فلورسنت (TL tubes) و لامپهای SON-T. طیف نور سرد گسسته است.
تأثیر بر عملکرد: آزمایشها نشان میدهند که نوردهی تأثیر قابل توجهی بر وزن برداشت شده و میانگین وزن ساقه دارد. شرایط بدون نوردهی منجر به تولید کمتر در مقایسه با نوردهی تکمیلی میشود. با این حال، دو برابر کردن تعداد لامپها لزوماً منجر به دو برابر شدن تولید نمیشود.
تأثیر بر فیزیولوژی گیاه: نوردهی تکمیلی بر فتوسنتز برگها تأثیر میگذارد و میتواند رشد و توسعه گلها را تحت تأثیر قرار دهد.
تعامل با رطوبت و دما: نوردهی تکمیلی میتواند با سایر عوامل محیطی تعامل داشته باشد. به عنوان مثال، در زمستان و در شرایط کمنور، رطوبت بالای هوا در ترکیب با نوردهی تکمیلی (۱۸ ساعت) افزایش جزئی در تولید نشان داده است. اما در طول روز ۲۴ ساعته، اثر رطوبت بالا با نوردهی تکمیلی برای برخی ارقام منفی بوده است. همچنین، نور بر میزان مصرف آب گیاه تأثیر میگذارد و رابطهای بین تابش، تأثیر گرمایش و مصرف آب وجود دارد. (در مورد رطوبت از اینجا بخوانید.)
هزینه: هزینههای تجهیزات نوردهی تکمیلی قابل توجه است. طبق یک بررسی، هزینههای مربوط به نوردهی تکمیلی یکی از دلایل اصلی تفاوت در نتایج خالص تجاری بین گلخانهها بوده است.
در خصوص نور مصنوعی استفاده از این روش برای بالا بردن کیفیت گل های تولیدی در فصل سرد به نوعی منطقی خواهد بود. به دلیل شرایط بازار فصل سرد گل رز از قیمت بالاتری برخوردار است و افزایش تولید یعنی افزایش سود. تنها ایراد این کار هزینه راه اندازی اولیه برای گلخانه دار است. براورد قیمتی ایران رز در سال 1402 برای هر 1000 متر گلخانه هزینه نصب و راه اندازی نور تکمیلی و مصنوعی چیزی در حدود 900 میلیون تومان بود که البته با افزایش عملکرد و کیفیت گل در 3 سال این هزینه برگشت خواهد داشت.
اندازهگیری نور و مدلهای رشد:
برای مدیریت بهینه نور در گلخانه، اندازهگیری دقیق انتقال نور، سطح نور و نوردهی ضروری است. توسعه مدلهای رشد گیاهی نیز میتواند به تولیدکننده در برنامهریزی قبل از برداشت و کنترل محصول کمک کند. این مدلها شامل مدلهایی برای فتوسنتز برگها هستند و میتوانند با سیستم کنترل آب و هوای گلخانه ترکیب شوند تا دستکاری محصول به صورت خودکار انجام شود.
یک نکته تجربی گلخانه داری : در روزهای ابری دمای گلخانه باید 4 تا 5 درجه کمتر از حد معمول باشد به دلیل این که با نبود نور کافی و گرم بودن هوا گیاه دچار تنفس بالاتری شده و قند تولیدی را مصرف می کند با پایین آوردن دما تنفس کاهش یافته و زیان کم تر می شود.
نتیجهگیری:
نور، چه طبیعی و چه مصنوعی، یک فاکتور محیطی حیاتی در کشت گل رز گلخانهای، به ویژه در سیستمهای بدون خاک است. مدیریت دقیق سطح نور بر اساس نیاز گیاه، رقم مورد کشت و شرایط محیطی، همراه با استفاده از تجهیزات نوردهی تکمیلی مناسب و مدیریت هزینههای مرتبط، برای دستیابی به عملکرد و کیفیت مطلوب گل رز ضروری است. درک تعامل نور با سایر عوامل مانند دما، رطوبت و مصرف آب نیز بخشی از مدیریت پیچیده محیط رشد برای موفقیت در این صنعت محسوب میشود.